Ahmet Ada

Doğumunun 73. yılında değerli şair Ahmet Ada’yı sevgi ve özlemle anıyoruz.

(20 Mayıs 1947, Ceyhan – 19 Mart 2016, Mersin)

20 Mayıs 1947’de Ceyhan’da doğdu. Annesinin adı Nazire, babasının adı Ahmet’tir. İlk ve orta okulu Ceyhan’da okudu, ailesinin maddi sıkıntıları nedeniyle Ceyhan Lisesi’ni ikinci sınıftayken terk etmek zorunda kaldı (1965). Devlet Su İşleri Ceyhan şubesinde (1967-1969), Marangozlar İstihlak Kooperatifi’nde (1971-1987) ve otomobil ticareti ile uğraşan bir özel şirkette (1989-1993) çalıştıktan sonra emekli oldu.

İlk şiiri “Tabuttur Kitaplar” ve Hilmi Yavuz’un şiiri üzerine bir çözümleme denemesi olan ilk yazısı “Hilmi’nin Çocukluğu” 1966’da Soyut dergisinde yayımlandı. Şiirlerini ve yazılarını Yeni Dergi, Papirüs, Varlık, Gösteri, Adam Sanat, Milliyet Sanat, Islık, Yaratım, Kitap-lık, Le poete travaille, Yom, Heves, Şiir-lik, Eski, Agora, Ünlem, Dize, Ada, Geceyazısı, Sonsuzluk ve Bir Gün, Şiirden, Üvercinka, Hayal, Lacivert, Cumhuriyet Kitap, Radikal Kitap, Aydınlık Kitap dergilerinde yayımladı. “Onlar İçin Minibüs Şarkısı Üzerine Gözlemler” adlı incelemesiyle 1999 E Dergisi Şiir İnceleme Ödülü’nü aldı. Şiirlerinin İkinci Yeni şiir havzasından beslendiği gözlense de kendine özgü lirik bir şiir kurdu. Gerçekçi tutumlardan beslenen, destansı, lirik, hüzünlü ve incelikli şiirler yazdığı eleştirmenlerce kabul edildi. Şiirleri birçok dile çevrildi.

Çukurova Üniversitesi’nde düzenlenen sempozyumla “40. Sanat Yılında Ahmet Ada’nın Şiiri” çeşitli yönleriyle ele alındı (2006). Mersin Üniversitesi İletişim Fakültesi Radyo, Sinema ve Televizyon Bölümü tarafından çekilen “İki Şair Bir Kent” adlı belgeselde Ahmet Ada ile Celâl Soycan kent kültürü ve şiir üzerine söyleşti (2008). 2009 yılı Dünya Şiir Günü Mersin’de, 43. Sanat yılı nedeniyle, Ahmet Ada şiiri odağında kutlandı, şairin “Göründü Göğün Faytonu” başlıklı şiir bildirisi okundu.

Hayatının son yıllarını 2002 yılında yerleştiği Mersin’de geçirdi. 19 Mart 2016’da hayata veda etti, 20 Mart 2016’da Kayseri’de toprağa verildi.

Kitapları

Şiir: Gün Doğsun Gül Üstüne, 1980; Acıyla Akran, 1983; Yaz Kırlangıcı Olsam, 1985; Yitik Anka (ilk üç kitabının toplu basımı), 1993; Aşk Her Yerde, 1990 (1991 Ceyhun Atuf Kansu Şiir Ödülü); Vakit Yok Hüzünlenmeye, 1992 (1993 Yunus Nadi Şiir Ödülü); Günyenisi Lirikler, 1992; Taş Plak Gazelleri, 1995; Küçük Bir Anmalık, 1996; Begonyalı Pencere, 1998; Denize Atılan Çiçek, 1999; Gökyüzünün Fıskiyesi, 2003; Denizin Uykusu Üstümde, 2004; Kantolar, 2006; Yeni Kantolar, 2007; Sonsuz At (Seçme Şiirler), 2009; Sözcükler Denizi, 2009; Taşa Bağlarım Zamanı, 2009; Paçalı Bulut, 2010; Yoktur Belki Ahmet Ada Diye Birisi, 2010 (2011 Cemal Süreya Şiir Ödülü); Uçurum Otu, 2012; Çiçek Kokan Ağzı, 2013; Taşın Sesi, 2014; Yağmur Başlamadan Eve Dönelim, Ve Yayınevi, 2015; Derin Göller Kalbindir, Ve Yayınevi, 2017.
Poetika: Şiir Okuma Durakları, 2004; Şiir İçin Boş Levhalar, 2006; Modern Şiir Üzerine Yazılar, 2008; Şiir Dersleri, 2011; Şiir Yazıları, 2014

Özdemir İnce’den 50 Turfanda Miir (Halit Payza)

Halit Payza, Çağdaş Türk Dili’nin Şubat 2020 tarihli 384. sayısında Özdemir İnce’nin Gençler İçin 50 Turfanda Miir kitabı hakkında yazdı: “Şairler, miir yazın!”

Ben miir diyeyim siz şiir anlayın!

Şiir değil miir yazılacaksa, böyle yazılır. Üstelik Özdemir İnce “Gençler İçin 50 Turfanda Miir” diyor ki orada sözü edilen gençler yaşça genç olanlar değil “her zaman genç kalan’lar. Öte yanda mirlerin turfanda olduğu doğrudur. İnce kırk yedi sıra numaralı şiirde “ ‘Böyle şiir yazılmaz!’ diyecekler, ‘Kuramsal kitaplarına aykırı!’ /  Doğrudur! Böyle şiir yazılmaz; böyle inler ölüm yaralısı kurban / Kayıt altına alıyorum tasarlanmış ölümümü. / Kezzaba dönüşüyor sözcükler, eridikçe suda. / Hikmet: Sana rezil olmazsın demedim, ki olabilirsin başvezir!” diyor.

Şiir ille de dizeler biçiminde yazılmaz, hiç dizesiz, hatta paragrafsız ciltler dolusu da yazılabilir. Yeter ki şiir olsun ve şairinin “Böyle şiir yazılmaz, kuramsal kitaplarına aykırı” diyebilecek yüreği bulunsun, zaten İnce şiir demiyor miir diyor ki böyle mire şiir kurban. Miirlerde tipik Özdemir İnce yergisini görmek olası, İnce bu kez gazete yazılarına dönüştürmediği eleştirilerini, yergilerini ironiyle birlikte miirleşiriyor. Bu mirlerin şiir olmadığı anlamına gelmiyor. Miir Somali dilinde gerginlik anlamına geliyor ve Özdemir İnce’nin mirleri de bu gerginliğe verilen tepkilerden oluşuyor. Öte yandan ben miir diyeyim siz şiir anlayın!

Şiir mi miir mi?

Bir numaralı miiri alalım, Ne diyor İnce? “(…) / Hısım, akraba, bacanak, arka bacanak. Hayat! Bal dutan barnağını yalar, iktidarın nimetleri helâl. // Newyork’ta bir dava ve bir ada İrlanda ile İngiltere arasında. / Neydi adı? Man Adası mı? / Elbette hikmet-i hükümet işidir ki derin devlet diye de tesmiye ediyorlar. (…)” İki numaralı şiire bakalım: “(…) / Kadın düşmanıdır bunlar, daha pantolonu indirmeden patlar cılk yumurtaları, berbat eder mutfak tezgâhlarını; akı da sarısı da beş para etmez, leş kokar. // Kadınlardan korkar bunlar. Fareden korkan kedidir, bunlar Cardonlar! Kan içerler, dişlerinden süzerek, bıyık silerler ellerinin tersiyle. Allık veririz. Ebedi ve edepsiz. Helaldir, fetvalı, fetvasız!”

İnce’nin Gençler İçin 50 Turfanda Miir‘inde daha buna benzer onlarca miir var ki toplam sayısı ellidir, İnce’nin dedikleri ve kime dedikleri bellidir. İnce mirlerinde adaletin kılıcının kırıldığını, aşkın gözünün kuruduğunu yazıyor. “(…) / Senden önce de birkaç tufan olmuştu: Üç tür öz (Su, Toprak ve Hava) herkesin eşit malıydı, ta ki birisi çıkıp ‘Kiminize az verdim, kiminize çok; çok verdiklerim yardım etsin az verdiklerime’ deyinceye kadar. Yaşama sevinci de mutluluk da eşitti insanlar arasında. İşte böyle buyurmuştu Mazda. Gerisi karanlıktı, kaostu, dediği gibi Marx yoldaşın. / (…)” İnce Somali dilindeki anlamıyla gerginliği gösteriyor ve deprem habercisidir, uyarıyor: “Tarikatlarla mı aynı masaya oturacağız? Saatlerimizi de Mekke saat dilimine göre mi ayarlayacağız?”

Üç Süleyman

Günümüzde miir yazılmıyor, şiir diye yazılanların şiire benzerliği yok. Şair şiir yazmadan, miir yazmayı öğrenmeli. Özdemir İnce’nin dediği gibi; “Bereketli yağmur getiren sarışın bulutlar’, ‘gül yanaklı şafak’, ‘şarap rengi deniz’ türünden şireli dizeler artık yazamam.” Böyle şiir yazılmaz, böyle şiir yazanlar artık şairden sayılmaz ve de yazdıklarını ne miire benzer ne şiire? Yahya Kemal üstadımızın bakmayın siz “Ölüm asude bahar ülkesidir bir rinde; / Gönlü her yerde buhurdan gibi yıllarca tüter. / Ve serin serviler altında kalan kabrinde / Her seher bir gül açar; her gece bir bülbül öter” dediğine, komşusu açken tok yatanlar nasıl sayılmazsa insandan, çağı anlamadan çağdışı şiir yazanlar da sayılmaz şairden ve de yazdıkları şiirden… Çünkü İnce’nin dediği gibidir “‘Bereketli yağmur getiren sarışın bulutlar’ı, ‘gül yanaklı şafak’ı’, ‘şarap rengi deniz’i de bankada dolara çevirirler, çevirdiler.” Şimdi doları da renklendirdiler lakin artık eski ahengi yok ‘Bereketli yağmur getiren sarışın bulutlar’ın, ‘gül yanaklı şafak’ların, ‘şarap rengi deniz’lerin…

Yirmi iki numaralı şiirde günümüz evreninin ve insan ilişkilerinin neye dönüştüğünü anlatılır. “Oysa sen, olmayan, fani bir dünyaya egemen olmak istiyorsun: Dolarlar, hisse senetleri, yabancı bandıralı tankerler, villalar.” Aynı şiirin başka bir yerinde de şunları yazıyor İnce ; “Nafile’ Bu dünya iki Süleyman’a da kalmadı, / yar olmadı. Sen avucunu yala!” Biri Muhteşem Süleyman’dır ki nam-ı diğer Kanuni Sultan Süleyman, yani Osmanlı İmparatorluğu’nun onuncu padişahı I. Süleyman… Diğeri Hazreti Davut’un oğlu, kuşların dilini bilen, rüzgâra, hayvanlara ve cinlere hâkim olduğu ifade edilen, Sabâ Melikesi Belkıs’ın aşna fişnesi, Kral Davut ile Batşeba’nın oğlu ve üçüncü İsrail Kralı, Kudüs’teki büyük tapınağı inşa ettiren Hazreti Süleyman. Bir üçüncü Süleyman daha var ki o da mühr-ü Süleyman. Onun için derler ki mühür kimdeyse odur Süleyman!

Özdemir İnce, Bursa, 2017.

Şairler artık şiir yazmayın, miir yazın!

Ve sonra şöyle yazıyor Gençler İçin 50 Turfanda Miir‘de Özdemir İnce; “Küfürler, hakaretler, gözaltılar, tutuklamalar, hacir altında savcılar, icraya verilmiş yargıçlar…” Aynı düz dizelerin sonunda da “Ananı beceren de Kadı!” diyor. İmdi, kimi kime şikâyet edeceksin? Yirmi sekizinci miir’den: “Düşüncen özgür değilse beden ülken de işgal altındadır bir Nazi toplama kampında: Yahudi’sin, Çingene’sin, Zencisin, engelli.”

Gençler İçin 50 Turfanda Miir miirin nasıl yazılması gerektiğini gösteren bir kılavuz. Artık miir lirik sayrılığından kurtulmalı, geçti o Yahya Kemal’in “Geniş kanatları boşlukta simsiyah açılan / Ve arkasında güneş doğmayan büyük kapıdan / Geçince başlayacak bitmeyen sükûnlu gece. / Guruba karşı bu son bahçelerde, keyfince” gibi süslü dizeleri. Mevsim değişti! Belki Kemal’in ilk dizesi önemli “Dönülmez akşamın ufkundayız.” Adnan Özer’in dediği gibi “Toplum ve şiir arasında uyuşmazlığın egemen olduğu dönemlerde şiirsel ses başka amaçlar doğrultusunda ipotek altına girer. Sözgelimi tüketim amaçlı.”  Şiiri ipotek altında olan bir ülkenin miire sarılmaktan başka çıkışı yoktur. Şiirdeki ipotekleri çözmek, tapudan kaydını silmek için toplumla şiir ya da miir arasındaki uyuşmazlığın kökten çözümlenmesi gerekir. Bu uyuşmazlık salt toplumla şiir arasında tüketim amaçlı olarak kullanılmakla kalmaz, aynı anda toplumu da şiiri de çürütür.

Toplumun önünde olan şairin ürünü, toplumu ileri götürücü şiir ya da miir’dir. Zaten amacı toplumu bulunduğu düzeyde tutmak, onu oyalamak, ona yeni yalanlar söylemek değil, aksine, toplumun önünde olana doğru, toplumun gerisinde kalanları, o düzeye yükseltmek; İyi şiirin görevi budur. Yoksa yazılanlar toplumsal gerçekliği görmezden geliyorsa, salt toplumu sömürenlerin sömürülerini gizliyorsa, gittikçe yoksullaşanlar, tükenenler, şiire gereksinim duyanlar için hiçbir şey ifade etmez. Olsa olsa düzenin bu biçimiyle sürmesini sağlar o kadar. Kim ki guruba karşı şiirler söylüyorsa ve söyledikleri gerçekliğin ötesinde tatlı yalanlar ifade ediyorsa, ortada şair de yoktur şiir de!

Evet, “Dönülmez akşamın ufkundayız. Vakit çok geç!” Her şeye karşın dönmek hâlâ olanaklı ve vakit henüz çok geç olmadan.

Şairler artık şiir yazmayın, miir yazın!

Halit Payza, Çağdaş Türk Dili, Şubat 2020, S. 384

 (*) Özdemir İnce, Gençler İçin 50 Turfanda Miir, Ve Yayınevi, 2019